Alan Derinliği

Alan derinliği, başlangıçta önemsiz gibi görülse de fotoğraf çekimi sırasında sık sık varlığını hissettiren bir kavramdır. Alan derinliği, bir lens sisteminin obje üzerine odaklanırken net olarak görüntü oluşturabildiği uzaklık dilimidir. Sonuçta fotoğrafta bu dilim içinde kalan nesneler net, arkada veya önde olan nesneler ise bulanık görülür.

Bir yakınsak mercek teorik olarak sonsuz uzaklıkta da bulunan bir nesnenin görüntüsünü tam odak noktasında net olarak oluşturur. Daha yakındaki nesnelerden çıkan ışık ışınları ise odak noktasında değil merceğe daha yakın bir noktada net görüntü oluşturur. Bu nedenle fotoğraf makinelerinde, değişik uzaklıkta bulunan nesnelerden gelen ışınların tam film üzerinde odaklanabilmesi için mercek(ler) ileri geri hareket ettirilir. Mercek hareket ettiğinde ise bu sefer daha gerideki ve ilerideki nesnelerin görüntüsüne ait netlik bozulur. İşte net görüntü oluşturulabilen bu aralığa alan derinliği denir. (İngilizcede Depth Of Field, DOF)

Alan derinliğini kullandığınız filmin boyutları, mercek sisteminin odak uzunluğu ve diafram açıklığı belirler. Filmin boyutları kullandığınız makinenin teknik özelliklerini değiştirdiği için alan derinliğinde etkilidir. Pratikte bu değiştirilemeyeceği için alan derinliği için kullanılmaz. Bunun yerine alan derinliği yaratmak istiyorsanız kullandığınız lensin odak uzunluğunu veya diafram açıklığını değiştirirsiniz. Örneğin odak uzunluğu yeterince fazla olursa çok uzaktaki objeler etrafında bile dar bir alan derinliği oluşur.

Alan derinliği etkisini kullanmak fotoğraflarınızın estetik değerini artırabilir. Buna bir örnek "makro" denilen çekimlerdir. Bu tip fotoğraflarda küçük bir obje çok yakından büyütülerek görüntülenir. Bu tip fotoğraflarda etraftaki nesnelerin görüntüde belirgin bir biçimde olması objenin izleyici tarafından algılanmasını azaltabilir. Bu yüzden makro fotoğraflarda sıklıkla alan derinliği etkisi kullanılarak etraftaki nesnelerin fotoğraf üzerinde net olarak görünmesi engellenir. Bunun tersi de manzara fotoğrafı çekimlerinde alan derinliği artırılarak her nesnenin fotoğraf üzerinde net olması sağlanır. Böylece kadraj içindeki her nesne örneğin yakındaki bir ağaç ya da uzaktaki bir dağ fotoğraf üzerinde net olarak görünür. Böyle bir fotoğraf ise manzaranın güzelliğinin izleyiciler tarafından daha kolay anlaşılmasını sağlayacaktır.

Alan derinliği etkisini kullanacağınız diğer bir durum da hareketli objelerin fotoğrafının çekimi olabilir. Çocuğunuzu bir salıncakta sallanırken veya hareket halindeki bir arabayı net bir biçimde fotoğraf kağıdı üzerinde görmek istiyorsunuz ama odak ayarını bu kadar hızlı olarak nasıl yapacaksınız? Ne yazık ki bir salıncağın hareketi kadar hızlı odak ayarı yapmanız elle veya otofokusla olanaklı değil. Belki bir çözüm yolu hareketli objenin hareketi sırasında geleceği bir noktaya fokus yapmak olabilir. Fakat daha garantili bir yöntem diafram açıklığını küçülterek alan derinliğini artırmak. Örneğin salıncak 5 metre ileri-geri gidiyorsa alan derinliği de bu kadar olmalıdır. Bu arada doğal olarak enstantane ayarını da uygun orantıda artırmanız yani pozlandırmayı uzatmanız gerekli olduğunu unutmayın. Ne kadar basit değil mi?

Alan derinliğini değiştirmek için pratikte sıklıkla diafram açıklığını değiştirmek tercih edilir. Küçük diafram açıklıklarında film üzerine lens üzerine gelen ışığın özellikle merkeze gelen daha küçük bir kısmı düşecektir. Bu durumda da bir iğne deliği kamerada olduğu gibi görüntünün büyük kısmı net olacaktır.

Yukarıdaki iki fotoğraf başlangıçta birbirine benzer gibi görünürse de dikkatli bakınca birinci fotoğrafta yakında ve uzaktaki objelerde netliğin bozuk olduğunu farkedeceksiniz. Birinci fotoğrafta sadece aradaki beyaz objenin görüntüsü nettir. Birinci fotoğrafta olduğu gibi bir fotoğraf üzerinde net olarak bu görünen aralık alan derinliğidir. Burada birinci fotoğrafta alan derinliğini böyle daraltabilmek için diafram açıklığı f2, ikinci fotoğrafta ise her noktanın net olabilmesi için diafram açıklığı f8 yapılmıştır.

Yazan: Serdar Sarı

Alan derinliği, başlangıçta önemsiz gibi görülse de fotoğraf çekimi sırasında sık sık varlığını hissettiren bir kavramdır. Alan derinliği etkisini kullanmak fotoğraflarınızın estetik değerini artırabilir.